EEN VERWAARLOOSDE BEDREIGING VOOR GEZONDE VEROUDERING

Lees meer!



Seniorisme omvat stereotypen, vooroordelen en discriminatie jegens ouderen op grond van leeftijd in relatie tot anderen én ons (toekomstige) zelf.

Van jongs af aan worden we blootgesteld aan negatieve op/misvattingen over veroudering. Zo zouden alle ouderen saai, traag en slechthorend worden, gaan dementeren en de samenleving vooral tot last zijn. Deze vooroordelen en stereotypen nemen we onopgemerkt in ons op. Ze beïnvloeden daarmee onze gedachtes en gevoelens en zelfs ons gedrag ten opzichte van (andere) ouderen en ons eigen verouderingsproces. Met alle gevolgen van dien..

Meer dan 1 op de 3 senioren is wel eens slachtoffer geweest van seniorisme


Gevolgen

Onderzoek laat zien dat seniorisme grote gevolgen kan hebben voor de fysieke en mentale gezondheid van senioren.

Dit kan vervolgens grote gevolgen hebben voor de samenleving en onze economie. Denk bijvoorbeeld aan..

Misvattingen op de arbeidsmarkt

De krapte op de arbeidsmarkt breekt in 2022 alle records, en toch staan talloze ervaren en werkwillige 55-plussers langs de kant. Wat gaat hier mis?

Seniorisme beperkt de kans op een lang, gezond en gelukkig leven

We worden voortdurend geconfronteerd met vooroordelen en stereotypen over ouderen (bijv. aftakeling, afhankelijkheid). Daardoor worden zulke boodschappen opongemerkt deel van ons eigen denken en zullen we ons gedrag hier onbewust op aanpassen. Wie ouderdom sterk associeert met eenzaamheid, heeft verhoogde kans later zelf eenzaam te worden.

Dat wordt ook wel een self-fulfilling prophecy genoemd: je gaat je gedragen naar de opvattingen die in de samenleving bestaan. Daarmee beperken we onszelf in de kans op een lang, gezond en gelukkig leven.

Ouderdom komt vaak met (enkele) gebreken, maar geen twee mensen worden op dezelfde manier oud en veel veranderingen kun je zelf sturen.

Wat valt onder seniorisme?

Er zijn talloze alledaagse voorbeelden van gebeurtenissen en situaties waar seniorisme plaats vindt.


Binnen organisaties of instituties

Hier gaat het om alle wetten, regels, sociale normen, beleidsmaatregelen en praktijken van organisaties/instituties die kansen beperken en individuen systematisch benadelen op basis van hun leeftijd.

Op de arbeidsmarkt

Iemand benadelen op de werkvloer of arbeidsmarkt

Op basis van verschillende (veelal onterechte) stereotypen en vooroordelen over de verminderde efficientie en capaciteiten van ouderen werknemers, maar bijv. ook verhoogd ziekteverzuim. Dit kan ertoe leiden dat men op latere leeftijd minder snel wordt uitgenodigd op een sollicitatie gesprek, niet (meer) wordt gevraagd of en hoe men zou willen doorgroeien in een organisatie, of geen kans meer krijgt om een cursus of opleiding te volgen. Voor een overzicht, zie ons artikel 'Oud is uit: misvattingen op de arbeidsmarkt'.

In de media

Stereotyperende representaties

In reclames, tv-programma's, series of films worden ouderen veelal uitgebeeld met de bekende stereotyperingen: vergeetachtig, technisch en digitaal onbekwaam en lichamelijk aftakelend en hulpbehoevend. Of anders een lief omaatje, schatting, maar een beetje simpel. Daarnaast wordt veroudering vaak afgezet als iets wat je zou moeten willen voorkomen of ontwijken (denk bijv. aan reclame voor producten om er jonger uit te zien).

Onderrepresentatie

Ouderen zijn vaak ondergerepresenteerd. Minder dan 15% van de personages is 65 of ouder. Naarmate de leeftijd stijgt, daalt het aantal oudere personages (laat staan) hoofdrollen) aanmerkelijk.

Gezondheidszorg/sport

Ontoereikende communicatie

Denk bijvoorbeeld aan informatie delen met of vragen aan familieleden ipv aan de patient zelf of de patiënt op een betuttelende manier aanspreken (zie ook: tussen mensen).

Focus op achteruitgang en onderbehandeling van klachten

Klachten worden soms onterecht toegeschreven aan iemands leeftijd.

Gebrek aan activerende, positieve visie

Bijvoorbeeld zorg bieden aan iemand terwijl hij/zij zelf ook nog heel veel kan, of het aanbieden van een beperkt programma voor sport en beweging, met weinig uitdaging en veelal versimpelde oefeningen - op basis van stereotypen en het vooroordeel dat ouderen intensievere beweging niet meer willen of aankunnen. Er is juist behoefte aan veel variatie in soort sport, niveau, frequentie en tijdstippen. In het kader van de Nationale Beweegweek voor Ouderen (2024) schreef het Nationale Ouderenfonds hier een mooi artikel over, waarin ze veel praktische tips meegeven over hoe hier beter mee om te gaan..

Tussen mensen

Iets op kinderlijke toon uitleggen

Op grond van het stereotype dat ouderen traag van begrip en niet meer bij de tijd zijn.

Iemand niet serieus nemen of niet naar iemand luisteren

Op basis van het stereotype dat ouderen niet meer bij de tijd zijn en geen kennis meer hebben van de huidige gang van zaken.

Zonder voorkennis aannemen dat iemand fysiek of mentaal minder aankan

Op basis van het vooroordeel dat alle ouderen fysiek en mentaal dusdanig achteruitgaan dat het leidt tot (hevige) beperkingen

Minachtend denken over de bijdrage van iemand aan de samenleving

Op basis van het vooroordeel dat alle ouderen de maatschappij alleen maar tot last zijn, maar zelf niks bijdragen

Deze ervaringen kunnen vervolgens leiden tot seniorisme op individueel niveau

Denken dat je te oud bent om iets nieuws te leren

Minder fysieke of mentale uitdagingen aangaan omdat je denkt iets niet meer aan te kunnen vanwege uw leeftijd


"It begins as a distaste for others, and it turns into a distaste for oneself."

- Ashton Applewhite, in 'This Chair Rocks'.



Zowel Eva (25) als David (76) gaan samen met een vriendin een dagje naar Amsterdam. Het is een mooie dag en ze besluiten daarom zo veel mogelijk te voet te doen. Dan zie je immers het meeste. Aan het eind van de dag hebben ze ruim 12 km (slenteren) in de benen zitten en beginnen hun voeten pijn te doen.

DE (PIJN) ERVARING IS HETZELFDE, MAAR NAAR MATE WE OUDER WORDEN KRIJGEN WE STEEDS MEER DE NEIGING OM PIJNTJES OF ONGEMAKKEN TOE TE SCHRIJVEN AAN ONZE LEEFTIJD

Dit voorbeeld is gebaseerd op een passage uit 'This Chair Rocks' van Ashton Applewhite.

ERVARINGEN MET SENIORISME METEN

Binnen het onderzoek wat wij doen aan de Universiteit van Amsterdam maken wij gebruik van een zelf-ontwikkelde vragenlijst om ervaringen met seniorisme (met name tussen mensen) onder senioren in kaart te brengen. Hieronder kunt u de vragenlijst ook zelf langslopen. Wilt u de vragenlijst gebruiken voor uw eigen onderzoek? Klik dan hiernaast voor meer informatie en een Engelse vertaling.

In hoeverre heeft u zelf te maken met seniorisme?

De volgende vragen gaan over uw ervaringen met de manier waarop anderen u benaderen in het dagelijks leven. Ga telkens na in hoeverre u onderstaande gevoelens het afgelopen jaar heeft gehad en geef elke vraag een score. Nooit = 1 punt, zelden = 2 punten, soms = 3 punten, vaak = 4 punten en heel vaak = 5 punten.

Hoe vaak in het afgelopen jaar heeft u het gevoel gehad dat ..

.. mensen u vanwege uw leeftijd benaderen alsof u een klein kind bent?

.. er niet naar uw geluisterd wordt en/of uw mening/adviezen niet serieus genomen worden vanwege uw leeftijd?

.. mensen uw adviezen en bijdrage aan een gesprek waarderen vanwege uw levenservaring?

.. mensen negatieve vooroordelen of een overdreven stereotype beeldvorming (bijv. zwak, kwetsbaar, saai, langzaam) over u hebben vanwege uw leeftijd?

.. mensen er vanwege uw leeftijd van uitgaan dat u wijs en verstandig bent?

.. mensen u onterecht behandelen alsof u minder aankunt (geestelijk of fysiek) vanwege uw leeftijd?

.. mensen vanwege uw leeftijd geringschattend denken (met weinig of geen waarde) over uw bijdrage aan de samenleving?

.. mensen u juist vanwege uw leeftijd als betekenisvol onderdeel van de samenleving zien (bijv. oppassen op (klein)kinderen of vrijwilligersactiviteiten?

Tel de punten nu bij elkaar op voor rood (negatieve ervaringen) en blauw (positve ervaringen) apart. Hoeveel punten heeft u?

SENIORISME TIJDENS CORONA

In de corona pandemie zagen we dat ervaringen met negatieve vormen van seniorisme (rood) toenamen, terwijl ervaringen met positieve vormen van seniorisme (blauw) juist afnamen. Dit bleek directe consequenties te hebben voor de kwaliteit van leven en het mentale welbevinden van senioren. Na de pandemie zien we dat sommige mensen nog altijd verhoogd seniorisme ervaren.

Mist u nog voorbeelden van seniorisme in deze lijst? Stuur ons een mail en laat het ons weten.

Wat kunt u zelf doen tegen Seniorisme?

Wees je bewust van seniorisme

Wees een tegenvoorbeeld en wijs mensen op tegenvoorbeelden

Zoek contact op met andere generaties (bijv. door vrijwilligerswerk) om begrip en solidariteit tussen generaties te vergroten

Spreek anderen erop aan als je er mee te maken krijgt en ga het gesprek aan

Probeer je zo min mogelijk te laten leiden door de vooroordelen en stereotypen

Voorkom seniorisme door senioren net zo te bejegenen als niet-senioren

Doe mee aan wetenschappelijk onderzoek om onze kennis over de gevolgen van seniorisme (én hoe deze te voorkomen) te vergroten

Wat kunnen organisaties, bedrijven en instanties doen tegen Seniorisme?

Ook op het niveau van een organisatie of bedrijf (zowel in de beleidkamers als op de werkvloer zelf), als mediainstantie of als aanbieder van specifieke diensten (denk aan sport of vrijetijdsbesteding) kunnen aan aantal aanpassingen helpen om seniorisme te bestrijden. Hieronder noemen we een enkele voorbeelden.

Spreek mét senioren, in plaats van óver hen

Beoordeel ouderen niet zomaar als een kwetsbare groep, houd rekening met de diversiteit en vermijd leeftijd gerelateerde beperkingen of privileges

Geef senioren rollen waarin ze hun ervaring, expertise en netwerk kunnen inbrengen

Bevorder intergenerationeel werken, zodat de kracht van verschillende generaties elkaar versterkt (en negatieve beeldvorming wordt tegengegaan)

Geef senioren net zoveel kansen en mogelijkheden om door te groeien/bij te leren als niet-senioren

Hanteer een communicatiestijl waarin ook de positieve aspecten van senioren benoemd worden

Omgaan met seniorisme

In een van onze recente onderzoeken hebben we gekeken hoe individuen zichzelf op de korte termijn zouden kunnen wapenen tegen seniorisme. Wij vonden dat het omarmen van een positieve benadering (bijv. proberen te relativeren of met humor te verzachten), en/of er met anderen over te praten, goed kan helpen om de negatieve gevolgen van ervaringen met seniorisme te verminderen.